Kade van de concessies
Audiogids Bund (Waitan)
Anderhalve kilometer aan banken, douane en stenen hotels, gebouwd op een voormalige slikvlakte van de Huangpu, tegenover de wolkenkrabbers van Pudong: de etalage van het Shanghai van de concessies, met een klok die van melodie is veranderd bij elke politieke wending.
- 60 min audio
- Architectuur van de concessies
Vóór 1843 was deze oever een slikvlakte, de Huangpu Tan. Het stuk naast de oude ommuurde stad en ten noorden ervan heette Waitan, ‘buitenoever’, tegenover de ‘binnenoever’ in het zuiden. Vanaf 1844 was het noordelijke deel een Britse concessie, in 1848 werd de straat bestraat en de oever versterkt, en die kreeg de naam Bund, een woord van Hindoestaanse oorsprong dat dijk of kade betekent. Op die kade verrezen banken, douane en stenen hotels, zozeer dat de Bund in 1935 50,72 % van het gestorte kapitaal van de Chinese banken, 61 % van de kasreserves van het land en 77,84 % van de deposito's in handen had.
De klok van het Douanegebouw vertelt de rest van het verhaal helemaal zelf. Ze sloeg vanaf 1928 de kwartieren van Westminster, schakelde in de jaren zestig over op ‘Het Oosten is rood’, keerde in 1986 bij het bezoek van Elizabeth II terug naar Westminster, liet in 1997, vanwege de overdracht van Hongkong, één enkele slag horen, en sinds 1 mei 2003 klinkt weer ‘Het Oosten is rood’. Aan de overkant van de rivier kijken de wolkenkrabbers van Lujiazui uit op de rij graniet die de banken van de concessies hebben neergezet.
Hoogtepunten
- Klokkentoren van het Douanegebouw — Vier wijzerplaten van 5,3 meter en klokken die bij elke politieke wending van melodie zijn veranderd
- Oud HSBC-gebouw — Koepel op ionische zuilen, twee bronzen leeuwen met eigen naam en mozaïeken die onder stuc werden gered
- Groene piramide van Sassoon House — Het Peace Hotel van 1929 op de hoek met Nanjing Road, toneel van de Bloedige Zaterdag van 1937
- Waibaidubrug — De stalen brug die tussen 1937 en 1941 de grens vormde met het door Japan bezette Hongkou
- Seintoren — Een ijzeren bal markeerde het middaguur; in 1993 verschoof de hele toren 22,4 meter richting de rivier
Aan de westoever van de Huangpu, tussen de Waibaidubrug en de seintoren aan Yan’an Road, strekt de Bund (外滩, Waitan) zich uit: een kade van anderhalve kilometer waar de buitenlandse concessies banken, douane en stenen hotels op een rij zetten tegenover de oever die nu de skyline van Pudong draagt. Het was de etalage van het Shanghai van de verdragshaven, en in dat stenen decor heeft elke politieke wending van China haar spoor achtergelaten.
De geschiedenis van de Bund begint in de modder. Vóór 1843 was de oever een slikvlakte; vanaf 1844 was het noordelijke deel een Britse concessie en in 1848 werd de straat bestraat en de oever versterkt. In 1868 opende aan de noordkant de Openbare Tuin, tegenwoordig het Huangpu-park, en in 1935 had deze straat 77,84 % van de bankdeposito’s van China in handen. Vanaf de jaren vijftig kwamen de meeste gebouwen in handen van staats- en gemeentelijke instanties en werden de standbeelden van buitenlandse figuren langs de oever verwijderd; in 1994 richtte de gemeente een vennootschap op om de gebouwen te ruilen en de Bund terug te geven aan het bankwezen. Ook de oever zelf veranderde van vorm: een waterkering in 1959, een grote verbouwing in 1992–1993 en nog een tussen 2008 en 2010, waarbij zes rijstroken in een tunnel verdwenen en de promenade op 28 maart 2010 heropende, vlak voor de Expo.
De architectuur van de Bund is die van de gouden jaren van de concessies. Het bureau Palmer & Turner tekende het HSBC-gebouw (1921–1923), het grootste bankgebouw van het Verre Oosten, en het Douanegebouw (1925–1927) met zijn klokkentoren; Victor Sassoon liet tussen 1926 en 1929 Sassoon House bouwen, 77 meter tot aan de kroonlijst, met een koperen piramide die nu groen is; naast hem combineert de Bank of China art deco met een bekroning in Chinese stijl. Hoeveel gebouwen het geheel telt, hangt af van het criterium: het populaire cijfer is 52, de nationale monumentenverklaring van 1996 telt er 27 op 1,3 kilometer, en het uitgebreide beschermde gebied komt op 115 erfgoedgebouwen.
Om te weten wat er te zien is op de Bund loopt de audiogids je van noord naar zuid door in vijf haltes en 60 minuten: van de Waibaidubrug naar de seintoren, langs het Peace Hotel, het Douanegebouw en het oude HSBC. De rode draad is één: deze etalage van graniet, gebouwd op een slikvlakte, is grens, toneel van tragedies en politieke buit geweest, en elke wending van China heeft hier een spoor nagelaten dat je nog altijd kunt zien en horen.
Aan de overkant van de Huangpu, recht tegenover, verheft zich de Oriental Pearl Tower; iets meer dan een kilometer naar het zuiden ligt de Yu-tuin, in de oude Chinese stad, en in het noorden, in Hongkou, het Joods Vluchtelingenmuseum van Shanghai.
Een slikvlakte, een tuin en een grensbrug
Waibaidubrug
Samenvatting van deze stop
De route begint aan de zuidkant van de Waibaidubrug, de Garden Bridge, de stalen constructie over de Suzhou-kreek die de Bund in het noorden afsluit en die in 2008–2009 werd gerestaureerd. Naast de brug stond een betonnen brug uit 1991, die bij de verbouwing van 2008–2010 werd gesloopt; die verbouwing bracht de laan van 10 rijstroken op twee niveaus: zes verdwenen in een nieuwe tunnel en de vrijgekomen ruimte verbreedde de promenade. Op deze oever, die vóór 1843 een slikvlakte was, werd in 1848 de kade versterkt die de plek zijn naam gaf: Bund, dijk in een woord van Hindoestaanse oorsprong.
Ernaast ligt de groene driehoek van het Huangpu-park, de voormalige Openbare Tuin, geopend in 1868 en het oudste park van Shanghai, tegenwoordig gedomineerd door de abstracte betonnen toren van het Monument voor de Volkshelden uit 1993. Chinezen kregen er pas op 1 juli 1928 officieel toegang toe. Aan de poort kleeft bovendien een diepgeworteld symbool van nationale vernedering, het bord ‘Verboden voor honden en Chinezen’, hoewel foto’s uit die tijd iets anders laten zien: een reglement van tien regels waarvan de eerste de tuin voorbehield aan de buitenlandse gemeenschap en de vierde honden en fietsen verbood. De uitsluiting was echt; de letterlijke zin, volgens die beelden, niet.
De brug heeft zijn eigen duistere geschiedenis. Tussen 1937 en 1941 was hij de feitelijke grens tussen de Internationale Concessie en de door Japan bezette wijk Hongkou, en Japanse schildwachten dwongen wie overstak zijn hoed af te nemen en te buigen; in 1937, met vluchtelingen die aan de gevechten ontsnapten, noemde een getuige hem ‘de brug des levens’. Zelfs zijn Chinese naam is omstreden: de populaire verklaring spreekt van een gehate tol en van een gratis brug die in 1873 ernaast werd geopend, maar anderen verklaren het anders. Bij het staal van de Waibaidu vertelt de audiogids wat het betekende deze paar meter over te steken.
De groene piramide en de zaterdag van 1937
Standbeeld van Chen Yi
Samenvatting van deze stop
Op het plein voor Nanjing Road staat het enige bronzen standbeeld van de Bund: dat van Chen Yi, de eerste communistische burgemeester van Shanghai. Erboven priemt de piramide van koper, door oxidatie lichtgroen geworden, van Sassoon House, tussen 1926 en 1929 gebouwd door Victor Sassoon, met het Cathay Hotel en het privépenthouse van de magnaat; sinds 1956 is het het Peace Hotel. Hier typte Noël Coward, herstellend van de griep, de definitieve versie van ‘Private Lives’, de komedie die hij in 1930 met Gertrude Lawrence in première liet gaan. En in de bar speelt sinds eind 1979 elke avond de Old Jazz Band, samengesteld uit veteranen van de jazzscène van Shanghai die tussen 1965 en eind jaren zeventig niet mochten spelen, en die met een gemiddelde leeftijd van 82 jaar in het Guinness Book stond als de oudste jazzband ter wereld.
Aan het hotel vastgebouwd is de Bank of China zichtbaar lager dan de piramide. Het verschil wordt aan Sassoon toegeschreven: het Chinese verhaal houdt vol dat het ontwerp van 34 verdiepingen op 17 uitkwam, zo’n 30 centimeter onder zijn dak, na een proces dat in Londen werd beslecht, terwijl de Engelse versie het slechts als toeschrijving vermeldt, zonder het proces te documenteren.
Deze kruising was ook het toneel van twee tragedies. Op zaterdag 14 augustus 1937 misten bommenwerpers van de Chinese luchtmacht, die de Japanse kruiser Izumo voor anker op de Huangpu probeerden te raken, hun doel en vielen hun bommen op Nanjing Road, tussen het Cathay en het Palace Hotel, op een menigte burgers en vluchtelingen; de klok tegenover het Cathay bleef op 16:27 staan. Dat is de ‘Bloedige Zaterdag’, waarvan de dodencijfers, met een tweede bom bij de Great World erbij, uiteenlopen van ruim 1.200 tot zo’n 2.000. En rond 23:35 uur op 31 december 2014 kwamen 36 mensen om bij een stormloop op de trap naar het rivierplatform van ditzelfde plein, onder zo’n 300.000 mensen die er het nieuwe jaar kwamen vieren. Onder de groene piramide verbindt de vertelling de glamour en de rouw van dezelfde hoek.
Een klok die van volkslied wisselt
Douanegebouw van Shanghai
Samenvatting van deze stop
Boven het granieten gebouw op nr. 13 verheft zich de getrapte toren van het Douanegebouw, met vier wijzerplaten van 5,3 meter doorsnede. Op deze plek worden al sinds 1846 douanerechten geheven: eerst in een yamen in Chinese stijl, daarna in een tempelachtig gebouw in 1857, in nog een ‘kerkachtig’ gebouw met klokkentoren in 1893 en tot slot in het huidige, tussen 1925 en 1927 door Palmer & Turner gebouwd, dat nog altijd als douanekantoor dienstdoet.
De klok werd in Engeland gemaakt, met klokken van John Taylor, de grootste van 6 ton, en een uurwerk van J. B. Joyce & Co. Ze kwam in augustus 1927 uit Londen aan, en haar kast van 6,25 ton werd op ruim 72 meter hoogte gehesen terwijl voetgangers op de Bund stilstonden om te kijken; op 1 januari 1928 sloeg ze voor het eerst. Sindsdien volgde haar melodie de politieke wind: Westminster, ‘Het Oosten is rood’ in de jaren zestig (tijdens de Culturele Revolutie werd de wijzerplaat met een zonnebloem vernieuwd), opnieuw Westminster in 1986, één enkele slag in 1997 en sinds 2003 weer ‘Het Oosten is rood’. Er zijn nuances: een uurwerk dat van de Big Ben is gekopieerd kan dat lied niet spelen, dat via luidsprekers als opname klonk, en volgens de Engelse versie hielden de klokken in oktober 2018 op met melodieën spelen, dus de huidige toestand is onduidelijk.
Voor de deur is de esplanade leeg. Vanaf 1927 stond daar het standbeeld van de inspecteur-generaal van de douane Robert Hart, dat in september 1943 werd verwijderd. Voor de toren laat de audiogids de geschiedenis van China klinken in de slagen van een Engelse klok.
Leeuwen met naam en verborgen mozaïeken
Oud HSBC-gebouw
Samenvatting van deze stop
Naast het Douanegebouw toont nr. 12 een neoklassieke gevel van graniet met een centrale koepel op zes ionische zuilen. Dit is het oude HSBC-gebouw, een werk van Palmer & Turner, gebouwd tussen 5 mei 1921 en 23 juni 1923: met 23.415 vierkante meter was het het grootste bankgebouw van het Verre Oosten en het werd ‘het luxueuste gebouw van het Suezkanaal tot de Beringstraat’ genoemd. Vanaf de jaren vijftig was het de zetel van de Volksregering van de gemeente; nu zit er de Shanghai Pudong Development Bank in.
Aan weerszijden van de trap houden twee bronzen leeuwen de wacht, de ene brullend, de andere kalm. De originelen werden in Engeland gegoten naar modellen van Henry Poole voor de opening in 1923, en elk draagt de naam van een bestuurder: Stephen, de brullende, naar Alexander Stephen, en Stitt, de kalme, naar Gordon Stitt. Ze werden in 1966 weggehaald, staan sinds 1980 in het Shanghai Museum en die bij de deur zijn replica’s uit 1997. Voorbijgangers wreven vaak over hun poten om geluk en voorspoed aan te trekken, hetzelfde gebruik dat het brons van de leeuwen bij het hoofdkantoor van de bank in Hongkong heeft afgesleten.
Binnen verbergt het plafond van de achthoekige hal acht mozaïeken met steden waar HSBC een filiaal had, onder andere Shanghai, Hongkong, Tokio, Londen, New York en Bangkok; de toegang hangt af van de openingstijden van de bank. In 1956 liet een architect ze met stuc en verf bedekken om ze van vernietiging te redden, en ze kwamen pas weer tevoorschijn bij de restauratie van 1997. Op de trap vertelt de audiogids hoe ze het overleefden.
De toren die 22 meter verschoof
Seintoren van Gutzlaff
Samenvatting van deze stop
Aan de zuidkant, bij Yan’an Road, verheft zich de slanke bakstenen toren van het seinstation van de Bund, ook bekend als de toren van Gutzlaff. Aan de monding van de oude Yangjingbang meldde het station sinds 1 september 1884 het weer en de tijd, en elke middag zakte er een grote ijzeren bal langs de mast. De huidige toren werd tussen 1907 en 1908 gebouwd en in 1993 schoof hij in zijn geheel 22,4 meter richting de rivier.
Die verplaatsing maakte deel uit van de verbouwing van 1992–1993, die de oever tientallen meters de Huangpu in schoof en de waterkering van 1959 uitwiste: 25 centimeter breed en 4,80 meter hoog. Ze noemden hem de ‘muur der geliefden’, omdat stelletjes zonder privacy in huizen die door meerdere generaties werden gedeeld er sinds de jaren zeventig tegenaan leunend afspraken. In zijn plaats kwam de verhoogde promenade met historiserende balustrade waarover je nu loopt.
Rond dezelfde tijd begonnen de banken terug te keren. Vanaf de jaren vijftig waren de meeste gebouwen van de Bund in handen van staats- en gemeentelijke instanties; in 1994 richtte de gemeente een vennootschap op om ze te ruilen en terug te geven aan het bankwezen, en in juli 1995 opende de Everbright Bank op nr. 29 als eerste die terugkeerde. Aan de overkant vullen de wolkenkrabbers van Lujiazui het tafereel aan, en bij de toren sluit de audiogids de route af met de stad die daarna kwam.
