Chan-boeddhistisch klooster
Audiogids Jadeboeddhatempel (Yufo Chan Si)
Twee Birmese boeddha's van witte steen die een monnik in 1899 op doorreis in Shanghai achterliet en een klooster dat driemaal van plaats veranderde om ze te bewaren, tot het in 2017 zijn Grote Zaal dertig meter opschoof zonder de beelden eruit te halen.
- 45 min audio
- Birmese boeddha's van 1899
De geschiedenis van de Jadeboeddhatempel begint ver van Shanghai. Huigen, monnik van de berg Putuo, keerde terug van een voetpelgrimstocht langs Wutai, Emei, Tibet en India toen hij in Birma, met giften van de overzeese Chinese koopman Chen Junpu, vijf boeddha's van wit marmer liet uithakken. In 1899 deed hij de stad aan op weg naar Putuo, en de gelovigen vroegen hem er een paar achter te laten: ze hielden een zittende en een liggende boeddha. Daarna kwamen een rieten hut in Zhanghuabang, een eerste tempel in Jiangwan in 1900, een gehuurd huis in Maigen Road en ten slotte het klooster in Anyuan Road dat abt Kecheng in tien jaar bouwde, van 1918 tot 1928, nu ingeklemd tussen woonblokken in het district Jing'an.
De jade van de naam is in werkelijkheid marmer: in het Chinees wordt de witte steen in de volksmond als jade, yu, ingedeeld, en daar komt de naam van de tempel vandaan. En het hoofdgebouw staat niet meer waar het werd gebouwd. Tussen 2 en 16 september 2017 werd de Grote Zaal van baksteen en hout, van zo'n 2.000 ton, op rails 30,66 meter naar het noorden geschoven met zijn originele boeddha's erin en daarna 1,05 meter omhooggebracht. De ruimte die hij achterliet is nu de binnenplaats waar de wierook brandt.
Hoogtepunten
- Zittende Jadeboeddha — 195 cm wit Birmees marmer uit één blok, met ingelegde jadeïet en agaat
- Zaal van de Liggende Boeddha — Het kleine origineel van 96 cm uit 1899 naast een reus van 4 m uit Singapore
- Grote Zaal Daxiong Baodian — 2.000 ton die in 2017 30,66 m werd verschoven zonder de boeddha's eruit te halen
- Poortzaal van de Hemelse Koningen — Poort en eerste zaal in één gebouw, met Maitreya en Weituo
- Reliëf van de Guanyin van het eiland — Guanyin op een drakenvis en achttien arhats aan de achterzijde van de Grote Zaal
Midden in het woonweefsel van het district Jing’an, aan het trottoir van Anyuan Road, is de Jadeboeddhatempel (玉佛禅寺, Yufo Chan Si) nog altijd actief, een boeddhistisch klooster van de chan-school Linji met twee boeddha’s van witte steen die in Birma zijn uitgehouwen. Ze kwamen in 1899 bijna bij toeval in Shanghai aan, in de bagage van een monnik die naar een andere plek onderweg was, en sindsdien heeft de stad niet opgehouden ruimte voor hen te maken: een rieten hut, een verloren tempel, een gehuurd huis en, ten slotte, het huidige klooster, voltooid in 1928. Zo’n twee miljoen bezoekers per jaar dringen er nu samen met wierook op de binnenplaats.
De geschiedenis van de Jadeboeddhatempel zit vol heen en weer. De tempel neemt 1882 als stichtingsjaar, hoewel die datum niet helemaal bij de chronologie van de boeddha’s past: de pagina’s van de tempel zelf plaatsen haar op verschillende manieren en de pers van die tijd dateert de aankomst van de boeddha in mei 1899. In 1947 stierf hier, in het Zhizhi Xuan-paviljoen, Taixu, de grote hervormer van het Chinese boeddhisme, die er sinds het jaar ervoor zijn basis had. De Culturele Revolutie, begonnen in 1966, trof het klooster, maar de twee boeddha’s en veel van zijn stukken kwamen er ongeschonden uit, en de tempel heropende in 1978. Er wordt verteld dat de monniken toen portretten van Mao Zedong op de buitenmuren plakten zodat de rode gardes hem niet konden slopen, hoewel die episode uit een reisverslag komt en de officiële geschiedenis haar niet vermeldt.
De architectuur van de Jadeboeddhatempel begrijp je vanaf de straat. Tegenover de poort, aan de overkant van Anyuan Road, ontvouwt een schermmuur van gesneden baksteen in vijf panelen een waterspuwende draak, feniksen die het hoofd omdraaien en witte olifanten. Binnen staat de Grote Zaal met dubbele dakrand, grijze dakpannen en gele muren naast nieuwe gebouwen van teakhout in de stijl van de Ming- en Qing-zalen ten zuiden van de Yangtze, opgetrokken na de verplaatsing. En de tempel leeft niet alleen van zijn verleden: elk jaar in augustus, voor het Midherfstfeest, zegenen de abt en de oudere monniken met water de oven van hun strikt vegetarische maankoeken, een gebruik dat begon als gebaar voor de ouderen van de buurt en dat in 2019 op zo’n zeventigduizend koeken per dag uitkwam.
Om te weten wat er te zien is in de Jadeboeddhatempel loopt de audiogids je erdoorheen in vier haltes en 45 minuten: vanaf het trottoir van Anyuan Road, over de wierookbinnenplaats voor de Grote Zaal, naar de liggende boeddha’s en de zittende Jadeboeddha op de bovenverdieping. De rode draad is één: deze tempel is geen vaste plek, maar een bedevaart die nog niet is afgelopen.
Een ander complex van traditionele Chinese architectuur, de Yu-tuin, ligt in de oude ommuurde stad, vlak bij de Huangpu; naar het zuiden, in de voormalige Franse Concessie, verheft zich het Wukang Mansion.
De poort die ook een zaal is
Jadeboeddhatempel
Samenvatting van deze stop
Het klooster heeft geen voorportaal. Aan straatniveau staat de Zaal van de Hemelse Koningen, die tegelijk als hoofdpoort dient: drie doorgangen, de middelste gewijd aan de Leegte en de zijkanten aan het Vormloze en het Niet-gedane. Binnen kijkt Maitreya naar het trottoir en bewaakt Weituo, met gouden harnas en knots, achter hem het interieur. Die samensmelting van poort en eerste zaal is eigen aan deze tempel, en heeft een verklaring: de smalheid van het perceel.
Dat perceel was het derde thuis van de boeddha’s. Eerst stonden ze onder een rieten hut op een braakliggend terrein in Zhanghuabang, naast de Songhu-spoorlijn; in 1900 werd bij het station van Jiangwan een tempel van 33 mu voltooid, met vier binnenplaatsen op een rij en 72 vertrekken, de eerste die de naam Jadeboeddhatempel droeg. In 1918 kreeg de vierde abt, Kecheng, het terrein in Anyuan Road, afgestaan door de familie van Sheng Xuanhuai, en omdat hij meester was van de chan-school Linji, werd de tempel herdoopt tot Yufo Chan Si, Chan-tempel van de Jadeboeddha.
Dit trottoir heeft ook zijn eigen winterritueel. Sinds 2009 deelt de tempel op Laba, de achtste dag van de twaalfde maanmaand en een datum die met de verlichting van de Boeddha wordt geassocieerd, gratis pap uit. In 2018 werden drieduizend kommen geserveerd met granen, lotuszaad, longan, ginkgo, dadels, kastanjes en walnoten; de eerste gelovigen, bijna allemaal ouderen, stonden al vanaf vier uur ‘s nachts voor de poort te wachten, en de rij boog af tot Jiangning Road en Xinhui Road. In 2022 werd de massale uitdeling vervangen door drieduizend kommen die naar buren en bejaardentehuizen werden gebracht. Voor deze poort opent de audiogids de route met het verhaal van een klooster dat zich moest samenpersen om erin te passen.
Een zaal die dertig meter liep
Grote Zaal Daxiong Baodian
Samenvatting van deze stop
Achter de poortzaal opent zich een met rook omhulde esplanade, met de wierookbranders en de mensen die zich verdringen voor de Grote Zaal, de Daxiong Baodian. Die leegte is de oude vloer van de zaal zelf. Tussen 2 en 16 september 2017 werd het gebouw van baksteen en hout, opgetrokken tussen 1918 en 1928 en van zo’n 2.000 ton, op rails 30,66 meter naar het noorden geschoven zonder zijn originele boeddha’s eruit te halen, en daarna 1,05 meter omhooggebracht. De binnenplaats werd bijna twee keer zo groot.
De zaal behoudt zijn dubbele dakrand, zijn schilddak met geveltoppen, zijn grijze pannen en zijn gele muren. Binnen zitten drie gouden boeddha’s, Sakyamuni met het wiel van de Dharma in het midden, Bhaisajyaguru in het oosten en Amitabha in het westen, geflankeerd door twintig beschermende deva’s; boven de deur hangt het bord ‘Fo Dao Chong Xu’, geplaatst in 1992. Aan de achterzijde toont een groot beschilderd reliëf Guanyin staand op een drakenvis in de zee, de jonge Sudhana op zijn 53 bezoeken, de asceet Boeddha in de Sneeuwbergen met een aap en een hert die hem fruit en bloemen aanbieden, en achttien arhats aan de voet.
Ervoor werden de Guanyin-zaal en de klokken- en trommeltorens, van pas bewerkt teakhout, gebouwd na de verplaatsing; de eerste bewaart een bronzen Guanyin uit de Ming-tijd met kralenkettingen. Op de binnenplaats onthult de vertelling wat het contrast tussen het nieuwe hout en de eeuwenoude zaal vertelt.
De kleine boeddha die in een park belandde
Zaal van de Liggende Boeddha
Samenvatting van deze stop
In de Zaal van de Liggende Boeddha rusten twee liggende boeddha’s in de leeuwenhouding, met het hoofd op de rechterhand. De eerste die de blik trekt is de grote, van 4 meter wit marmer uit één stuk, uit Singapore meegebracht door Zhenchan, tiende abt van de tempel tussen 1979 en 1995. Maar degene die ertoe doet is de kleine: het origineel van Huigen, van 96 centimeter, uitgehouwen uit één stuk Birmese steen en in 1899 aangekomen.
Die kleine boeddha maakte de bedevaart van de tempel mee. Tijdens de revolutie van 1911 bezette het leger de tempel van Jiangwan en belandden de boeddha’s verlaten in een park; de derde abt, Hongfa, bracht ze daarna naar een gehuurd huis in Maigen Road, nu Huai’an Road, dat een voorlopige tempel werd. Het terrein van Jiangwan functioneerde niet meer als tempel en werd uiteindelijk verwoest door de bombardementen van 1932, in de eerste slag van Shanghai tegen Japan. De bronnen zijn het niet helemaal eens over de data van die verwoesting en van de wederopbouw, en een ervan spreekt van krijgsheren in 1917.
Volgens de gedocumenteerde overlevering van de tempel was de tweede abt, Benzhao, leerling van Huigen, naar de hoofdstad gereisd en teruggekeerd met een complete Longzang, de door het Qing-hof gedrukte boeddhistische canon, die nog in het schriftenpaviljoen wordt bewaard. Hij moest daarna zien hoe de boeddha’s in de open lucht stonden en stierf zonder ze te hebben kunnen terughalen. Voor de twee beelden vertelt de audiogids waarom het kleinste degene is die de herinnering van de tempel bewaart.
De Birmese marmeren boeddha die jade heet
Zittende Jadeboeddha
Samenvatting van deze stop
Op de bovenverdieping van het noordelijke deel bewaart de Jadeboeddha-zaal het stuk dat alles zijn naam geeft: een zittende boeddha van 195 centimeter, uitgehouwen uit één blok witte steen, met een serene blik en halfgesloten ogen. Hij stelt Sakyamuni voor op het moment van de verlichting, met de rechterhand die de aarde raakt, en draagt op de rand van het kleed en de armband van de rechterarm ingelegde stenen als jadeïet en agaat.
Zijn reis begon met de voetpelgrimstocht van Huigen langs Wutai, Emei, Tibet en India. Bij terugkeer in Birma liet hij met de giften van Chen Junpu steen winnen en vijf boeddha’s van verschillende grootte uithakken. Bij de tussenstop in Shanghai vroegen de gelovigen er een te mogen houden, en dit was een van de twee die niet verder naar Putuo gingen. Het is een Birmees beeld in Mandalay-stijl in wit marmer: de tempel beschrijft het als jade, en zo classificeert de Chinese volkstraditie het, terwijl een academische studie uit 2023 het als Birmees marmer identificeert; een foto die in 1912 in een Chinees boeddhistisch tijdschrift verscheen, schreef het zelfs toe aan ‘India-Ceylon’.
Volgens de gedocumenteerde overlevering leidde de chan-meester Xuyun, volgens de traditionele telling honderdveertien jaar oud, in de eerste maanmaand van 1953 hier een meditatieretraite van twee weken; zijn toespraken voor de mediterenden werden later gepubliceerd, en diezelfde lente zat hij de wijding van de jadeboeddha voor. Voor het beeld brengt de laatste halte van de audiogids de hele reis en de episode van die zegening samen.
