Kunstmuseum
Audiogids Zwarte Huis (Baan Dam Museum)
Zo'n veertig paviljoenen van zwart geworden hout aan de rand van Chiang Rai, waar de schilder Thawan Duchanee van 1975 tot 2014 hoorns, huiden en beenderen omvormde tot een meditatie over de dood.
- 75 min audio
- Lanna-architectuur
Landgoed-museum van de schilder Thawan Duchanee, Nationaal Kunstenaar van Thailand, in de tambon Nang Lae aan de rand van Chiang Rai. Hij begon het in 1975 op te trekken en bleef het uitbreiden en veranderen tot zijn dood in 2014: meer dan 100 rai, zo'n 160.000 m², en meer dan 40 gebouwen in de volksarchitectuur van Noord-Thailand, van de grote zaal Mahawihan tot het driehoekige huis Tri Phum, waar hij woonde en schilderde.
In Thailand gaat een gezegde dat Chiang Rai samenvat in twee kunstenaars: ‘Chalerm sawan, Thawan narok’, Chalermchai de hemel, Thawan de hel. Tegenover het witte paradijs van Chalermchai Kositpipat is het Zwarte Huis de donkere wereld van hartstochten en zonde van Thawan Duchanee, met tempeldaken die geen eredienst beschutten en tafels omringd door stoelen van buffelhoorns.
Hoogtepunten
- Mahawihan — De grote zwarte zaal van 44 meter lang, op 44 houten pilaren en onder een Lanna-dak van vier niveaus
- Hoorntafels — Lange zwarte tafels met stoelen van buffelhoorns en krokodillenhuiden als decoratief motief
- Tri Phum — Het driehoekige huis van de Drie Werelden, atelier en woning van Thawan Duchanee, driemaal verwoest door stormen
- Kleine tempel — Een uit hout gesneden Boeddha in de Phra Ubosot Lek van 1992, op zes pilaren
- Olifantenskelet — Een hele olifant tentoongesteld onder een zwart paviljoen op palen
Aan de rand van Chiang Rai, in de tambon Nang Lae, verbindt een pad tussen de bomen tientallen huizen van zwart hout met scherpe daken in noordelijke tempelstijl. Dit is het Zwarte Huis (พิพิธภัณฑ์บ้านดำ, Baan Dam Museum), het landgoed dat de schilder Thawan Duchanee in 1975 begon op te trekken en tot zijn dood in 2014 bleef uitbreiden en veranderen. De bewoners noemen het Baan Dam Nang Lae, het Zwarte Huis van Nang Lae, en tegenwoordig is het een particulier kunstmuseum van meer dan 100 rai, zo’n 160.000 m², met meer dan 40 gebouwen in de volksarchitectuur van Noord-Thailand.
De geschiedenis van het Zwarte Huis is die van zijn maker. Thawan Duchanee studeerde tussen 1963 en 1969 aan de Rijksakademie in Amsterdam; bij zijn terugkeer sneden studenten verschillende van zijn grote schilderijen kapot omdat ze die beledigend voor het boeddhisme vonden, en hij exposeerde jarenlang niet meer in Thailand. In 2001 werd hij benoemd tot Nationaal Kunstenaar van Thailand voor de beeldende kunsten. Hij overleed op 3 september 2014, op 74-jarige leeftijd, en sindsdien leidt zijn zoon, Doytibet Duchanee, het museum. Het zwart dat de plek haar naam geeft, symboliseerde voor hem het lijden en de dood, de thema’s waarop hij steeds terugkwam.
Vaak wordt het de ‘Zwarte Tempel’ genoemd, maar het is geen tempel en geen plaats van eredienst: het is een museum waarvan de gebouwen de religieuze Lanna-architectuur nabootsen. Dat is de sleutel tot de architectuur van het Zwarte Huis: getrapte daken van klei, houten pilaren en heiligdomtrappen in dienst van een persoonlijk universum van hoorns, huiden, beenderen en doeken in rood, zwart en wit. Sommige huizen staan bekend om hun vorm, zoals het huis dat geïdealiseerd de kop van een grote neushoornvogel weergeeft of het huis dat met glazen ossenogen op een half verzonken duikboot lijkt; de overlevering is het er niet over eens in welk van de twee de kunstenaar sliep.
Zelfs zijn dood sloot het verhaal niet. In september 2021 vertelde een schilder die zijn leerling was geweest op televisie dat hij as van de botten van een vinger van Thawan bewaarde en die wilde vereren en gebruiken om werk te maken; zijn zoon protesteerde openlijk, de as werd teruggegeven en op 17 september 2021 bood de schilder zijn excuses aan de familie aan. Om te weten wat er te zien is in het Baan Dam Museum loopt de audiogids het terrein door in vijf haltes en 75 minuten, van de grote zaal bij de ingang naar het atelierhuis en de tuin met verspreide paviljoenen, met één rode draad: dit Zwarte Huis is geen macabere gril, maar het levenswerk van een man die lijden en dood recht in de ogen keek.
De hemel van het gezegde ligt ten zuiden van de stad, in de Witte Tempel van Chalermchai Kositpipat, en Thawans stempel keert terug in de slagtanden van de nagas van de Blauwe Tempel. Verder naar het noorden, in het district Chiang Saen, steekt de Gouden Driehoek uit bij de samenvloeiing van de Ruak en de Mekong.
Een zwarte zaal van 44 meter
Baan Dam Museum
Samenvatting van deze stop
De route begint voor de Mahawihan, de grote tentoonstellingszaal naast de ingang. Hij werd gebouwd tussen 1999 en 2009: 20,30 meter breed en 44 lang, rustend op 44 grote houten pilaren en 2,8 meter boven een bakstenen sokkel verheven, met trappen naar de oost- en westdeur. Bekroond wordt hij door een Lanna-dak van vier niveaus met onverglaasde kleipannen, afgewerkt met zwanenstaarten (hang hong) en baralee.
Die eerste blik ontmaskert de bijnaam ‘Zwarte Tempel’. Het donkere, scherpe silhouet is dat van een heiligdom uit Noord-Thailand, maar het bekroont geen plaats van eredienst: het is de toegangspoort tot het landgoed van een schilder, op nummer 333 van het dorp Mae Pu Kha. Erachter strekt zich de rest van het terrein uit, meer dan 100 rai bezaaid met meer dan 40 gebouwen.
Voor de gevel legt de audiogids uit waarom een kunstenaar zijn huis de vorm gaf van een tempel die er geen is.
De tafel van hoorns uit de hel
Lange tafel van de Mahawihan
Samenvatting van deze stop
In de Mahawihan verschijnt, zodra de ogen aan het halfduister wennen, op de as van de zaal een lange tafel van donker hout bedekt met huiden en geflankeerd door stoelen van buffelhoorns, tussen de 44 pilaren. Het is een beeld dat zich in de interieurs van Baan Dam herhaalt: lange zwarte tafels omringd door stoelen van buffelhoorns en van andere dieren, en krokodillenhuiden als decoratief motief. Aan de balken hangen nog meer huiden en hoorns, naast doeken van Thawan in rood, zwart en wit.
Het overheersende zwart is de sleutel van de plek: voor Thawan Duchanee symboliseerde het lijden en dood. Vandaar het gezegde dat in Thailand rondgaat, ‘Chalerm sawan, Thawan narok’ (Chalermchai de hemel, Thawan de hel), dat het witte paradijs van Chalermchai Kositpipat, een jongere kunstenaar eveneens uit Chiang Rai, tegenover de donkere wereld van hartstochten en zonde van Thawan zet.
De dood was voor hem niet alleen een atelieronderwerp. Hij vertelde dat hij op zijn 37e zijn eigen doodskist had laten maken, van fijn bewerkt hout. Bij zijn crematie in 2014, in de tempel Wat Thepsirin in Bangkok, was de baar rood en goud, door hemzelf ontworpen en bedekt met felrode bloemen, en jonge kunstenaars in het zwart dansten ervoor. Bij de tafel vertelt de audiogids hoe dat laatste gebaar het levenswerk afsloot.
Een Boeddha voor de gecensureerde schilder
Kleine tempel Phra Ubosot Lek
Samenvatting van deze stop
De kleine tempel, Phra Ubosot Lek, is een houten gebouw uit 1992 op zes pilaren, 9,34 meter hoog en met een getrapt kleidak. Binnen bewaart het een uit hout gesneden Boeddha onder een boog in Thaise en Birmese stijl, en op het terrein vormt het de overgang naar de Mahawihan.
Zijn aanwezigheid heeft iets van een antwoord. Na zijn studie aan de Rijksakademie in Amsterdam, tussen 1963 en 1969, keerde Thawan terug naar Thailand en zag hoe studenten verschillende van zijn grote schilderijen kapotsneden omdat ze die beledigend voor het boeddhisme vonden; jarenlang exposeerde hij niet meer in zijn eigen land. Tientallen jaren later, in 2001, benoemde het Bureau van de Nationale Cultuurcommissie hem tot Nationaal Kunstenaar van Thailand voor de beeldende kunsten.
De schilder die ervan werd beschuldigd het heilige te ontwijden, bouwde uiteindelijk op zijn manier de religieuze architectuur die men hem verweet. Voor de kleine tempel onthult de audiogids die wending.
Tri Phum, het huis dat driemaal viel
Tri Phum, het driehoekige huis
Samenvatting van deze stop
Hier begon alles. Tri Phum is een huis met een driehoekige plattegrond, verheven op 25 houten pilaren, zo’n 1,80 meter boven de grond, met terrassen aan beide zijden. Zijn naam verwijst naar de Drie Werelden van de boeddhistische kosmologie. Het werd gebouwd in 1976-1977, nauwelijks een jaar nadat Thawan in 1975 met Baan Dam was begonnen, en stormen verwoestten het driemaal: het bouwen en herstellen kostte in totaal zeven jaar.
Het was atelier en woning van de kunstenaar. Uit dit huis kwamen zijn schilderijen die nu in musea over de hele wereld hangen, terwijl het terrein eromheen bleef groeien en veranderen zonder ooit af te zijn.
Het zwarte huis kent ook een levend ritueel. Elke 27 september, de dag waarop Thawan in 1939 werd geboren, viert Baan Dam de Dag van Thawan Duchanee: in 2023, bij de 84e verjaardag, begon de dag met een voedseloffer aan 27 monniken en een verdienstceremonie, en vervolgde met beurzen, de Thawan Duchanee-prijs voor Kunst en Cultuur en een kunstmarkt op het terrein. In 2024 bestond de traditie tien jaar. Voor het driehoekige huis reconstrueert de vertelling hoe het de stormen doorstond.
De olifant onder het zwarte paviljoen
Olifantenskelet
Samenvatting van deze stop
Achterin het terrein, tussen bomen en zwarthouten huizen, herbergt een paviljoen op palen een compleet olifantenskelet. De botcollectie wordt aangevuld met houtsnijwerk met buffelhoorns, hertengeweien en olifantenbotten, en in een ander paviljoen van de tuin laat een badkamer met hoog plafond uit hout gesneden vogels hangen. Veel huizen laten hun interieur alleen door de ramen zien.
Voor de botten rijst de ongemakkelijke vraag: waar komt dit alles vandaan. Onder wie door Baan Dam loopt gaat een geruststellende verklaring van mond tot mond: volgens het volksgeloof zouden alle dieren van wie de resten de huizen vullen een natuurlijke dood zijn gestorven en niet voor de collectie zijn gejaagd. Niemand heeft het helemaal kunnen bevestigen.
Het privéuniversum van de schilder leeft voort. Sinds 2014 wordt het geleid door zijn zoon, Doytibet Duchanee; in augustus 2018 bracht Baan Dam verschillende Nationaal Kunstenaars samen om studenten les te geven in schilderen, beeldhouwen en andere kunsten. De drukte hangt sterk van het seizoen af: in januari 2017 was er sprake van minstens 15.000 bezoekers per dag, vooral Chinezen, tijdens lange feestdagen. Onder het olifantenpaviljoen knoopt de laatste halte van de audiogids de losse eindjes van deze houten hel aan elkaar.
